Заметки
Показ слайдов
Структура
1
Молекулалық массаны өзгертетін реакциялар.
2
"Полимерлерге молекулалық масса өзгеріссіз өтетін..."
  • Полимерлерге молекулалық масса өзгеріссіз өтетін реакциялармен қатар полимерлену дәрежесінің өзгеруіне апарып соғатын реакциялар тән. Оларды екі топқа бөлуге болады:


  • молекулалық массасы өсетін реакциялар
  • оларда оның төмендеуі де байқалады.
3
"Бірінші топқа тігілу реакцияларын жатқызуға..."
  • Бірінші топқа тігілу реакцияларын жатқызуға болады – макромолекулалардың көлденең байланыстарымен қосылуы (эластомерлердің вулкандану, қатаю реакциялары), блок-  және жалғанған сополимерлерді алу.
  • Екінші топ – оттегі, сондай – ақ әртүрлі физикалық факторлардың (жылу, жарық, сәуле және т.б.) әсерінен өтетін бұзылу реакциялары. Бұл реакциялардың ерекшелігі – елеусіз реакция тереңдігінде полимердің физика – химиялық қасиеттерінің әжептеуір өзгеруі. Мысалы, макромолекулаға полимердің молекулалық массасы шамамен екі есе кемуі және оның механикалық қасиеттері өзгеруі үшін бұзылудың бір акті ғана жеткілікті болып табылады. Макромолекулаға полимер еру қабілетін жоғалтуы үшін бір молекула аралық байланыстың түзілуі жеткілікті.
  • Бұл реакциялардың көпшілігі техникалық бағалы өнімдер алу үшін өнеркәсіпте қолданады. Бірақ олар полимерлердің химиялық түрленулерінде қосалқы да болуы мүмкін.
4
Макромолекулалардың қосылуы (тігілуі).
  • Сызықты және тармақталған молекулалардың қосылу реакциялары тігілу немесе құрылымдану деп аталады және не тігуші агенттер деп аталатындардың не жылу, жарық, радиациялық сәулелермен полимерге әсер етуінен жүреді.
  • Түзілген тігілген (торлы) полимерлер еру қабілетін, сондай – ақ қайтымсыз иілімді деформациясын жоғалтады. Олардың физика – механикалық сипаттамалары қағида бойынша артады.
  • Кинетикалық созылуға сеткалардың бөлшектерінің  ептілігі төмендеген сайын сеткалар арасы жиілегенде, олардың қаттылығы , босау температурасы, термотөзімділігі артады.
5
"Каучуктерді вулкандау – иілімді каучуктерді..."

  • Каучуктерді вулкандау – иілімді каучуктерді немесе “ішкі” резина қоспасын созылымды резинаға – кең температура аралығында негізінен жоғары созылымды қасиеттерге және тиісті эксплуатациялық сипаттамаларға ие материалға түрлендірудің технологиялық процесі. Каучукті вулкандағанда ол еруі мен термоиілімділігін жоғалтады, жоғары созылмалдылық, беріктік деген сияқты жаңа қасиеттерге ие болады.
  • Бұйымға оптималды мәндерге жеткен вулкандау уақыты вулкандау оптимумы деп аталады. Қазіргі таңда вулкандау үшін күкірт, пероксидтер, диизоцианаттар, металл оксидтері және  т.б. қолданылады. Оны 410 – 460К дейін қыздырып каучуккке қажетті ингредиенттер мен күкіртті қосып жүргізеді.
6
Цисс- изопренді, бутадиенді және басқа макромолекулаларында қос  – байланыстары бар каучуктер үшін күкіртті вулкандаудың маңызы зор. Күкірт бірқалыпты жағдайда S8 циклдерінен ( атомаралық байланытар энергиялары 243 – 260 кДж/ моль) тұрады, ол 413 К ыдырайды.Күкірт каучукпен араласқанда кәдімгі жағдайда атоммен, жанындағы екілік немесе ионды және еркінрадикалды механизм бойынша жалғасады:
  • ~CH – C = CH – CH2 ~ ~CH – C = CH – CH2 ~
7
"Күкірттің құрамы 3 – 5..."
  • Күкірттің құрамы 3 – 5 % дейін болған кезде жұмсақ, берік резиналар, ал 25 - 30% көп болғанда морт сынғыш эбонит пайда болады. Күкірттің құрамы вулкандау үшін минималды – 0,1 % жуық, ал максималды тігетін күкірт құрамы - 32%. Вулкандау процесін жылдамдату үшін кейбір органикалық заттарды енгізеді. Олар вулкандауды үдеткіштер деп аталады.

  • Вулкандау кезінде вулканизациялық  тор тігу процесімен бірге қосымша реакциялар өтуі мүмкін. Олардың ішінде тотығу мен кейбір изомерлі түрленулер ішкі молекулалардың күкіртпен қосылуының нәтижесінде жүреді.  Кейбір керек емес реакцияларды болдырмау үшін вулкандаушы топтардың ішіне екіншілік үдеткіштер активаторлар  - май қышқылдары мен металл оксидтері енгізіледі. Вулканизация кезіндегі химиялық реакцияның механизмі вулкандаушы топтың құрамы, каучук түрі және процесс жүргізу шартына байланаысты. Күкіртті вулкадаудың негізгі кемшілігі пайда болған вулканизаттардың химиялық және термиялық төзімділігінің төмендігі болып саналады. Пероксидпен вулкандауда тігілу процесі бос радикалдар әрекетінен,  яғни пероксидтердің жылу бөлу арқылы каучукпен қоспа түзгенде пайда болады. Эффективті болып кумил пероксиді мен трет – бутила болып саналады
8
Мысалы пероксид дикумилы 411 – 412К келесі схема бойынша бос радикалдар түзумен ыдырайды:
9
Пайда болған пероксид бос радикалдары белсенді α – метиленді сутек топтармен  әрекеттесіп макрорадикалдар түзумен реакцияға түседі:
Макрорадикалдар жаңа макромолекулалармен әрекеттесіп өзара молекулааралық байланыстар келесі схема бойынша түзледі:
  • ~ CH2 – CH = C – CH ~ + CH – C = CH – CH2 ~      →
10
Басқа қосылыстармен вулкандауға түспейтін диметилсилоксанды, этиленпропиленді және басқа қаныққан каучуктер үшін пероксидтердің
маңызы өте зор:
11
Пероксидті қаныққан вулканизаттар, мысалы кремнийорганикалық каучуктерді өте төмен және жоғары температурада қолдануға болады; оларға химиялық,радиациялық және атмосфераға жоғары тұрақтылық тән қасиет.
Вулкандау агенттері ретінде сонымен қатар олигомерлер, соның ішінде алкилформальдегидті, мысалы құрамында 3% гидроксиметил тобы бар  n – октил – және  n- трет – бутилфенолформальдегидті қосылыстар жатады:
12
"Бұл олигомерлер көбінесе бутилкаучукті вулкандау..."
  • Бұл олигомерлер көбінесе бутилкаучукті вулкандау үшін қолданылады. Олар каучукпен қоспа дайындау кезіндегі еру температурасында босап жұмсартқыштар ролін атқарады. Олигомерлерді вулкандау 430 – 450К жүргізеді. Вулкандау процесі металл хлоридтерімен (Sn CI2  2H2O Fe CI3 6H2O Zn CI2  1,5 H2O ), хлорсульфирленген полиэтиленменоксид цинкі қоспасымен және  басқа қосылыстармен үдетіліп дегидратия жүруге алып келеді.Резинаның алкилфеноформальдегидті олигомерлермен ең негізгі артықшылығы олардың жоғары температураға төзімділігі мен созылмалдылығы болып саналады.
13
Диизоцианаттармен вулкандау уретан качуктері үшін қолданылады. Негізгі вулкандаушы агенттер ретінде мыналар пайдаланады:
14
Диизоцианаттармен вулкандағанда подвижные сутек атомдары бар топтармен әрекеттеседі. Диихзоцианаттармен вулкандалған уретан каучуктері жоғары температураға төзімділігімен сипатталады.
Карбоксил топтары СООН  бар карбоксилатты каучуктер диизоцианаттармен вулкандалады.Түрлі молекулалы карбоксил топтарымен араласқанда, диизоцианаттар көлденең байланыстар түзеді.


  • R  – CO –  NH – R – NH – СО – R/
15
Карбоксилатты, хлоропренді, хлорсульфинирленген  полиэтиленді және т.б. вулкандау үшін металл оксидтері қолданылады. Карбоксилат каучуктерін магний мен мырыш оксидтерін, ал хлоропренді каучуктерді вулкандау үшін бірденнен ZnО мен Мg О қолданады. Реакция дисперсті оксид цинкінің частицаларының кеңістігінде жүреді. Вулканидау кезінде эфир мостиктері келесі схемамен жүреді:
қос байланыс пен хлордың түзілуі
  • ~ CH2 – CCl ~ ~CH2 – C ~
  •                          CH = CH2                    CH – CH2Cl
16
"ионизирленген «"
  • ионизирленген «  подвескалардың » пайда болуы
  • ~ CH2 – C ~ + ZnO → ~ CH2 – C ~
  •                 CH – CH2Cl                                   CH – CH2 – O – Zn + Cl-



17
"Цинк хлоридінің қатысуымен ионды реакциялар..."
  • Цинк хлоридінің қатысуымен ионды реакциялар дамиды , ол С-С көлденең байланыстарының түзілуіне әкеліп соғады, ол вулканизаттар қасиетіне кері әсерін тигізеді.
  • Магний оксидінің ролі тор тігу реакциясын болдырмау болы саналады, ол магний оксидінің кеңістігінде адсорбциялау мен  каучукті термиялық гидрохлорлау кезінде Н CI түзілуімен жүреді. Одан басқа, магний оксиді қоспалардың алдын – ала вулкандауға тұрақтылығын, вулканизаттардың сапасын жақсартады. Канифоль қосу арқылы вулкандау эффектісі өседі. Ол вулкандауды жеңілдету үшін  құрамындағы абиетин қышқылы металдармен  тұздар түзетін болу керек.
18
Хлорсульфинирленген  полиэтиленді вулкандағанда құрамындағы  хлорсульфон топтары SО2 ОН металл оксидтерімен араласады, магний немесе мырыш, су  сонымен бірге үдеткіштер мысалы тиурам қатысуымен жүреді. Тігу механизмін келесі реакция схемасы арқылы иллюстрлеуге  болады. Бірінші стадияда қыздырғанда ылғал қатысуымен хлорсульфон тобының гидролизі сутек хлориді мен  SО2 ОН тобы  түзіледі:
19
Содан кейін  SО2 ОН тобы  оксидтермен бірге реакцияға түседі:
20
Хлорсульфинирленген полиэтилен сонымен оксид металдарымен  қышқыл сипаттағы активаторлар соның ішінде май қышықылының  R СООН қатысуымен вулкандалады. Вулкандау процесі хлорсульфон SО2CI топтарының септігімен жүреді.  Реакция механизмін келесі схема арқылы иллюстрлеуге  болады. Бірінші сатыда май қышқылы тұзға айналады, ол содан кейін каучукпен араласады:
  • 2RCOOH + MgO → (RCOO)2Mg + H2O
  • KaSO2Cl + (RCOO)2Mg → KaSO2OMgCl + RCOCl
21
Хлорсульфон топтарымен сондай – ақ көлденең байланыстары көп бифункционалды   қосылыстар түзеді, мысалы, оловоорганикалық, гидрокиметилді олигомерлер, эпоксидті және басқа функционалды топтар.
 Радиациялық –иялық тігілу полимерлерге иондаушы сәулелермен әсен еткенде жүзеге асырылады (жылдам электрондармен) нейтрондармен, γ және рентгендік сәулелермен және т.б. Өнеркәсіпте радиациялық вулкандауда әдетте γ - сәулелер және үдетілген электрондар қолданылады. Жұқа қабаттыларға жылдам электрондар сәулелердің жылдам енуінің арқасында вулкандау үшін қолданады. Макромолекулалардың радиациялық тігілу процестерінің маңызы сәулелегендегі олардың қозуын, қозған макромолекулалардың бос роадикалдардың (1 реакция) және олардың рекомбинациясын білдіреді:
  • ~ CH*2 ~ → ~ CH ~ + H (1)
  • ~ CH ~ ~ CH ~          (2)
  •   → ~ CH ~
  • ~ CH ~
22
"Радиациялық сәулелену арқылы тігілу сондай..."
  • Радиациялық сәулелену арқылы тігілу сондай – ақ ион – радикалды  реакция  және электронды процестегі қозған бөлшектер  қатыспай арқылы да жүреді. Тігілумен қатар деструкция, циклизация және басқа процестер жүруі мүмкін.сегменталды қозуды көтергенде мысалы қыздырғанда тігу тездетеді бұл кезде деструкциялық процестің де ролі артады.
  • Бүйірлік топтары жоқ яғни стеритикалық кедергісі жоқ полимерлер әлдеқайда оңай вулкандалады. Кристалдану дәрежесінің өсуі тігу процесін қиындатады. Көп жағдайларда тігу сутек бөлінумен жүреді.


  • Полимерлердің вулкандауға бейімділігі құрамында үштік көміртек атомы бар (полипропилен) төмендейді, ал төрттік көміртек атомдарымен (полиизобутилен, бутилкаучук, полиметилметакрилат) сәулелену арқылы ешқандай тігілуге түспейді. Полимер құрамында фенил ядроларының болуы радиациялық вулкандау эффективтілігін төмендетеді, олар сәулелену кезіндегі энергияны бойына жұтады. Полимерлердің сәулелену композицияларына винил топтарын ендіру деструкция дәрежесін, ал ароматтар – тігу дәрежесін төмендетеді, бұл полимерлерді радиациялық сәулеленуден сақтаудың бір түрі болып табылады.
23
"Радиациялық вулканизация жылдамдығы сондай –..."
  • Радиациялық вулканизация жылдамдығы сондай – ақ молекулалық масса таралуына да байланысты: монодисперсті полимерлер үшін бұл қасиет тән. Эластомерлер негізіндегі вулканизаттар көбінесе төмен беріктік және деформациялық қасиеттермен сипатталады, бұл қатты көміртек – көміртек байланыстарының түзілуіне әкеліп соғады. Бұл кемшіліктерді жою үшін күкірт пен ионизирленген сәулелену яғни комбинирленген вулкандауды қолданады. Жоғары физика – механикалық және эксплуатациялық көрсеткіштермен ол біруақытта күкірт және радиациялық вулкандау арқылы алынған құрамында С – С және С – S – С көлденең байланыстары резиналарға тән қасиет. Радиациялық вулкандау кремниийорганикалық каучуктерден түрлі бұйымдар алу үшін қолданыс табуда.
  • Радиациялық тігудің эффективтілігін радиациялық – химиялық шығыспен G полимер 100 эВ энергияны бойына жұтқанда көлденең байланыстармен сипатталады, ол мән бірнеше тігілген полимерлер үшін G  = 1 – 4 құрайды.
24
Қатаю.
  • Қатаю деп сұйық реакцияға түсуге қабілетті олигомерлердің (немесе компоненттері бар олардың қоспасының) қатты, ерімейтін, балқымайтын үш өлшемді полимерлерге қайтымсыз түрленуін айтады. Қатаю әр түрлі реактопластарды, компаундтарды, желімдерді, лак – бояулы қаптамаларды және т.б. алудың технологиялық процестерінің негізгі сатысы болып табылады.
25
"Қатаю олигомерлердің функционалды топтарының өзара..."
  • Қатаю олигомерлердің функционалды топтарының өзара немесе арнайы қосылған реагенттермен – қатайтқыштармен химиялық әрекеттесуі нәтижесінде жүреді. Қатаю механизмі олигомерлер мен қатайтқыштардың құрылысына, процесс жағдайына байланысты және полимеризациялық, поликонденсациялық немесе араласқан болуы мүмкін.
  • Қатаюдың екі сатысы бар. Біріншісінде қоспа макромолекулалардың үш өлшемді торын түзуі салдарынан ерігіштігі мен аққыштығын жоғалтады. Жүйе аққыштығын жоғалтып және сұйық түрде қоймалжың күйге өту сәтін гель түзілу нүктесі деп атайды. Қатайтқыш қосқаннан кейін қоспаның аққыштығы мен өңделу қабілетін сақтаған уақыты өмір сүру қабілеті деп атайды. Өмір сүру қабілеті әдетте температура мен қатайтқыш мөлшері артқанда төмендейді.
  • Қатаюдың екінші сатысында жүйе толығымен құрылымданады. Гель түзілуден кейін қатаю жылдамдығы функционалды топтар толық жоғалуынан және диффузиялық процестердің бірден тежелуінен, қатайған полимердің сегментті қозғалғыштығының төмендеуі салдарынан біртіндеп төмендейді.
  • Қатаю инициаторлары – бұл радикалыдқ полимерлену механизмі бойынша қатаю процесінің инициаторлары қызметін атқаратын, бос радикалдар түзе ыдырайтын қосылыстар.
  • Катализаторлар поликонденсация немесе иондық полимерлену механизмі бойынша қатайтқанда олигомерлердің өзара немесе қатайтқыштармен әрекеттесуін үдетеді. Олар үш өлшемді тор құрамына енбейді, бірақ оның қасиеттеріне әсер ете отырып материалда қалады.
26